90% TIỀN DO CÁC NGÂN HÀNG TƯ NHÂN TẠO RA CHỨ KHÔNG PHẢI DO CHÍNH PHỦ

Điều này có thể làm bạn sốc, nhưng 90% tiền không phải là do chính phủ tạo ra, mà là do các ngân hàng tư nhân tạo ra.

Hầu như cả thế giới (trong đó có Việt Nam) đều dùng một hệ thống gọi là Fractional Reserve Banking: các ngân hàng chỉ phải giữ một phần nhỏ, loanh quanh khoảng 10% số tiền mà họ cho vay bằng “tiền thực” (*)

“Tiền thực” ở đây không phải là tiền giấy hay tiền đồng, mà là tài khoản ký gửi trong Ngân hàng Nhà nước. Có thể coi Ngân hàng Nhà nước như một ngân hàng mẹ, và tất cả các ngân hàng khác là ngân hàng con có tài khoản trong đấy. Tài khoản này, tùy theo luật pháp từng nước, chỉ cần có giá trị khoảng 10% tổng số tiền mà ngân hàng con có thể đem cho vay.

Điều này cũng có nghĩa là mỗi ngân hàng chỉ có khả năng trả tiền cho một phần nhỏ những người gửi tiền vào ngân hàng đó. Bình thường thì điều này không ảnh hưởng gì, nhưng khi có vấn đề gì đó khiến người ta đi rút tiền hàng loạt, thì hẳn là nhiều ngân hàng sẽ không có khả năng chi trả.

Thế nhưng tại sao người ta vẫn chấp nhận rủi ro này và cho phép các ngân hàng cho vay nhiều hơn số tiền mà họ thực sự sở hữu?

Đầu tiên, như mọi thứ trong đầu tư (và trên đời), rủi ro lớn thường mang lại lợi nhuận cao. Nếu ngân hàng có thể cho vay gấp 10 số tiền thực có, thì ngân hàng cũng có thể thu lãi gấp 10 lần, lượng tiền đổ ra thị trường gấp 10 có thể giúp số hộ kinh doanh tăng gấp 10, mang lại lợi ích kinh tế (và thuế) gấp 10 cho đất nước.

Thứ hai, và không kém phần quan trọng, Fractional Reserve Banking cho phép “vay ngắn, nợ dài”. Ví dụ: một ngân hàng có 100 người đến gửi mỗi người 1 đồng, tổng cộng là 100 đồng. Ở nước này, luật chỉ cho phép ngân hàng cho vay 100 đồng đó. Vậy ngân hàng đó cho 10 người khác mỗi người vay 10 đồng để làm ăn. Khi có 1 người đi rút tiền, ngân hàng sẽ phải đi đòi 1 trong 10 người đang làm ăn 1 đồng. Thế nhưng tất cả những người đang vay đều đã dùng tiền để thuê nhân công, mua máy móc, mua nguyên liệu, vân vân.. Nếu bây giờ phải rút tận 10% vốn của mình ra trả ngân hàng thì họ đâu có thể chịu nổi?

Trái với nhiều người nghĩ, việc các ngân hàng tư nhân tự tạo ra tiền từ “thinh không” không phải là một phát minh của chính phủ Mỹ. Dù có hay không có hệ thống Fractional Reserves Banking, thì các ngân hàng vẫn đã luôn cho vay nhiều hơn số tiền họ thực có. Thực ra, hệ thống này được tạo ra ở Mỹ để nhằm đối phó với những cuộc khủng hoảng ngân hàng (bank runs) vẫn xảy ra từ thời nước Mỹ mới khai quốc cho đến đầu thế kỷ 20. Dần dà, hệ thống này được hầu hết các nước trên thế giới đón nhận.

Dĩ nhiên là sau khủng hoảng kinh tế năm 2008, nhiều người bắt đầu nghi ngờ các ngân hàng tư nhân. Do đó một số học giả và chính trị gia muốn tước bỏ khả năng tạo ra thêm tiền của các ngân hàng tư, đòi hỏi họ phải giữ 100% số tiền cho vay trong tài khoản tại ngân hàng “mẹ” - ngân hàng Trung ương, tóm lại là có bao nhiêu thì được cho vay bấy nhiêu.

Tôi đoán điều này khó xảy ra trong tương lai gần. Nhưng mới đầu tháng 11/2014, có một nhóm ở Thụy Sĩ đã thu thập đủ 100,000 chữ kí để thực hiện một cuộc trưng cầu ý dân về vấn đề này. Nếu thành sự thực, đây sẽ là lần đầu tiên trong kinh tế hiện đại có một nước thu nhập cao & phát triển quay lại hệ thống “có-1-cho-vay-1”, hẳn sẽ có nhiều điều hay xảy ra. Chúng ta cùng nín thở chờ.